नेपालमा एकिकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन बारे शिक्षकहरु के भन्छन् ?
सारांश
विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (School Sector Development Plan) अन्तर्गत राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारुप २०७६ ले व्यवस्था गरेको पाठ्यक्रमको नयाँ ढाँचा अनुसार पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले नेपालमा आधारभूत तहको कक्षा १ देखि ३ सम्म एकीकृत पाठ्यक्रमको सुरुवात गरेको हो। यसको मुख्य उद्देश्य सिकाइ खण्डित हुन नदिइ समग्र, बालकेन्द्रित तथा सक्षमतामा आधारित सिकाइलाई प्रवर्द्धन गर्नु हो (CDC, 2019)। यसका महत्त्वाकाङ्क्षी उद्देश्यहरू हुँदाहुँदै पनि यसको कार्यान्वयनमा विभिन्न चुनौतीहरू देखिएका छन्। परिणामस्वरूप नीतिगत उद्देश्य र कक्षाकोठाको वास्तविक अभ्यासबीच अन्तर सिर्जना भएको छ। यस लेखले आधारभूत विद्यालयहरूमा शिक्षकको तयारी, स्रोतसाधनको उपलब्धता, मूल्याङ्कन अभ्यास तथा समुदायको सहभागिताको अध्ययन गरी उक्त नीतिगत र व्यावहारिक अन्तरको खोजी गरेको छ।
यस लेख तयार गर्नका लागि गरिएको अध्ययनमा गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचा अवलम्बन गरिएको छ। तथ्याङ्क सङ्कलनका लागि बागमती प्रदेशको एक सहरी नगरपालिकाका दुई जना र गण्डकी प्रदेशको एक ग्रामीण गाउँपालिकाका दुई जना शिक्षकसँग अर्धसंरचित अन्तर्वार्ता गरिएको थियो। साथै, राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, २०७६ तथा आधारभूत तह कक्षा १-३ को पाठ्यक्रम २०७६ लगायतका नीतिगत दस्ताबेजहरूको समीक्षा गरिएको थियो। विश्लेषणबाट एकीकृत पाठ्यक्रमको प्रभावकारीता कमजोर हुनुमा शिक्षक तालिमको अपर्याप्तता, विशेषगरी ग्रामीण विद्यालयहरूमा शिक्षण स्रोतसाधनको सीमितता, सक्षमतामा आधारित सिकाइका उपलब्धिसँग मेल नखाने परीक्षाकेन्द्रित मूल्याङ्कन तथा कमजोर संस्थागत र सामुदायिक सहयोग प्रमुख अवरोधका रूपमा पहिचान भएका छन्। शिक्षकहरूले पाउने पेसागत विकासका अवसर अभावका कारण वास्तविक एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणामा आधारित शिक्षण पद्धति अपनाउन कठिनाइ अनुभव गरेका छन्। त्यसैगरी, परम्परागत परीक्षाप्रतिको अभिभावकको प्राथमिकताले पनि एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा थप चुनौती सिर्जना गरेको छ।
यी निष्कर्षले नीतिगत उद्देश्य र व्यावहारिक अभ्यासबीचको अन्तर स्रोतसाधनको अभावका कारण मात्र नभई शिक्षकको पेसागत सहयोग र जनचेतनासम्बन्धी प्रणालीगत कमजोरीका कारण पनि रहेको देखाउँछन्। पाठ्यक्रमको समग्र दृष्टिकोण हासिल गर्न तथा तल्लो तहसम्म सार्थक शैक्षिक सुधार सुनिश्चित गर्न शिक्षक तालिम सुदृढीकरण, मूल्याङ्कन प्रणालीमा पुनरावलोकन तथा सामुदायिक सहभागिता अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ।
एकीकृत पाठ्यक्रमको कार्यान्वयन: नेपालको आधारभूत विद्यालयको सन्दर्भ
नेपालका आधारभूत विद्यालयहरूमा एकीकृत पाठ्यक्रमको सुरुवात समग्र, सक्षमतामा आधारित तथा सन्दर्भअनुकूल सिकाइलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले गरिएको एउटा महत्त्वपूर्ण नीतिगत परिवर्तन हो (MoEST, 2019)। तथापि, नीतिगत उद्देश्य र कक्षाकोठाको वास्तविक अभ्यासबीच उल्लेखनीय अन्तर देखिएको छ। पाठ्यक्रम औपचारिक रूपमा कार्यान्वयनमा आए तापनि शिक्षकको सीमित क्षमता, शिक्षण सामग्रीको अभाव, अपर्याप्त भौतिक पूर्वाधार तथा न्यून संस्थागत सहयोगका कारण धेरै विद्यालयहरूलाई यसको कार्यान्वयनमा कठिनाइ भइरहेको छ (UNESCO, 2022; Khaniya, 2007)।
शिक्षकहरूमा एकीकृत विषयवस्तुलाई प्रभावकारी रूपमा शिक्षण गर्न आवश्यक बुझाइ तथा तालिमको अभाव रहेको छ। परिणामस्वरूप उनीहरूले अझै पनि खण्डित तथा छुट्टाछुट्टै विषयमा आधारित परम्परागत शिक्षण विधि अपनाइरहेका छन् (Poudel, 2021)। नीतिगत उद्देश्य र व्यावहारिक अभ्यासबीचको यस्तो असम्बन्धले पाठ्यक्रम सुधारका लक्ष्यहरू कमजोर बनाउनुका साथै विद्यार्थीलाई प्रदान गरिने शिक्षाको गुणस्तर र सान्दर्भिकतामा समेत प्रभाव पारेको छ। त्यसैले नेपालको आधारभूत शिक्षा प्रणालीमा पाठ्यक्रम नवप्रवर्तनको प्रभावकारिता अभिवृद्धि गर्न नीतिगत उद्देश्य र व्यावहारिक अभ्यासबीचको अन्तरको अध्ययन गर्नु आवश्यक छ (Aryal, 2020)।
पृष्ठभूमि (Background of the Study)
नेपाललगायत विश्वका धेरै देशका शिक्षा प्रणालीहरूले राष्ट्रिय शैक्षिक नीति तथा विश्वव्यापी शैक्षिक प्रवृत्तिसँग मेल खाने गरी पाठ्यक्रम एकीकरण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् (Curriculum Development Centre [CDC], 2019a)। तथापि, एकीकृत पाठ्यक्रमको व्यावहारिक कार्यान्वयन तथा शिक्षण अभ्याससँगको तादात्म्य कायम गर्न अझै विभिन्न चुनौतीहरू रहेका छन्। यसको प्रमुख कारण प्रणालीगत सीमितता तथा शिक्षकको अपर्याप्त तयारी हो (Atuhurra et al., 2023; Borg & Consult, 2023)। यी समस्याहरूको बुझाइले समग्र तथा सक्षमतामा आधारित शिक्षाको विकासका लागि प्रभावकारी रणनीति निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ। यस्तो शिक्षा विद्यार्थीलाई भविष्यका सामाजिक आवश्यकता र चुनौतीहरू सामना गर्न तयार पार्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
म आफै विद्यालयमा शिक्षकका रुपमा कार्यरत रहेको र एकिकृत पाठ्यक्रमको शिक्षक प्रशिक्षणका क्रममा देशका सातै प्रदेशका सामुदायिक विद्यालयहरूमा आधारभूत तह (कक्षा १–३) मा अध्यापन गर्ने धेरै शिक्षकहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने अवसर प्राप्त गरेको छु। एकपटक सरिता बिष्ट (परिवर्तित नाम) सँग भएको कुराकानीमा उनले एकीकृत पाठ्यक्रम पहिलोपटक लागू हुँदा आफू सुरुमा निकै उत्साहित भएको अनुभव सुनाइन्। उनलाई यो पाठ्यक्रमले सिकाइलाई अझ व्यावहारिक र अर्थपूर्ण बनाउने अवसर प्रदान गर्ने जस्तो लागेको थियो। तर कार्यान्वयन गर्न थालेपछि आफू पर्याप्त रूपमा तयार नभएको महसुस भएको उनले बताइन्, किनभने छोटो अभिमुखीकरणले मात्र यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न उनलाई आवश्यक ज्ञान, सीप र पेशागत सहायता प्राप्त हुन सकेन।
उनले भनिन्, “धेरैजसो समय मलाई विभिन्न विषयलाई एउटै पाठमा कसरी एकीकृत गर्ने भन्ने कुरामा अझै अन्योल हुन्छ।” (शिक्षकको प्रतिबिम्ब, २०२५)। उनले पाठ्यक्रममा विभिन्न कक्षागत क्रियाकलापहरू सिफारिस गरिए तापनि सामान्य शिक्षण सामग्री पर्याप्त नहुँदा कार्यान्वयन निकै कठिन भएको बताइन्। उनले यस अनुभवलाई “औजारबिना घर बनाउन खोजेजस्तै” भएको भन्दै तुलना गरिन्। उनले मूल्याङ्कनसम्बन्धी चुनौती पनि औँल्याइन्। पाठ्यक्रमले सिर्जनशीलता र समस्या समाधानजस्ता सीपमा जोड दिएको भए तापनि मूल्याङ्कन प्रणाली अझै मुख्यतः लिखित परीक्षामा आधारित रहेको उनको भनाइ थियो। विद्यार्थीको व्यावहारिक कार्य तथा समूहकार्य जस्ता व्यवहारकुशल सीपलाई समेत मूल्याङ्कन गर्न चाहेको भए पनि त्यसका लागि स्पष्ट मूल्याङ्कनका आधार तथा मापदण्ड उपलब्ध नभएको उनले बताइन् (शिक्षकको प्रतिबिम्ब, २०२५)।
यसका अतिरिक्त, उनले अभिभावकको सरोकार पनि उल्लेख गरिन्। धेरै अभिभावकले एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणा नबुझेका कारण परम्परागत विषयगत शिक्षण पद्धतिलाई नै प्राथमिकता दिने र आफ्ना बालबालिका भविष्यका परीक्षामा कमजोर हुन सक्ने चिन्ता व्यक्त गर्ने गरेको उनको अनुभव थियो। आफ्नो अनुभवको निष्कर्षमा उनले एकीकृत पाठ्यक्रमको सार्थक कार्यान्वयनका लागि शिक्षकको व्यक्तिगत प्रयास मात्र पर्याप्त नहुने बताइन्। यसका लागि निरन्तर तालिम, पर्याप्त स्रोतसाधन तथा अभिभावक, विद्यालय नेतृत्व र नीतिनिर्माताहरूको सामूहिक सहयोग आवश्यक रहेको उनको धारणा थियो। एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने शिक्षकका यी अनुभवहरूले अन्ततः यसको नीतिगत उद्देश्य र व्यावहारिक अभ्यासबीच अन्तर रहेको प्रमाण प्रस्तुत गर्दछन्।
समस्याको उठान
नेपाल सरकारले आधारभूत तहमा एकीकृत पाठ्यक्रम लागू गरेर शैक्षिक सुधार गर्ने प्रयास गरे तापनि नीतिमा उल्लेख गरिएका व्यवस्था र कक्षाकोठाको वास्तविक अभ्यासबीच अझै प्रष्ट खाडल रहेको छ। एकीकृत पाठ्यक्रम समग्र, बालकेन्द्रित तथा सन्दर्भमा आधारित सिकाइ अनुभव प्रदान गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको हो। तर धेरै विद्यालयहरू अझै पनि परम्परागत तथा छुट्टाछुट्टै विषयमा आधारित शिक्षण पद्धतिमा निर्भर रहेका छन् (CDC, 2019; Poudel, 2020)।
यस असङ्गतिका प्रमुख कारणहरूमा अपर्याप्त शिक्षक तालिम, सीमित शैक्षणिक सामग्री, कमजोर शिक्षक सहायता प्रणाली तथा अभिभावक र समुदायमा न्यून जनचेतना रहेका छन् (Koirala, 2021; Bhatta, 2022)। यस्ता अवरोधका कारण अन्तरविषयक सिकाइलाई प्रोत्साहन गर्ने, पाठलाई वास्तविक जीवनका परिस्थितिसँग जोड्ने तथा विद्यार्थीको सहभागिता अभिवृद्धि गर्ने जस्ता एकीकृत पाठ्यक्रमका प्रमुख उद्देश्यहरू पूर्ण रूपमा हासिल हुन सकेका छैनन्।
यी कमजोरीहरूले नेपालको विविधतायुक्त शैक्षिक परिवेशमा पाठ्यक्रम सुधार वास्तवमै सफल र दिगो हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएका छन् (MOEST, 2020)। त्यसैले यस अध्ययनले नेपालका आधारभूत विद्यालयहरूमा एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्दा देखिएको नीतिगत र व्यावहारिक अन्तर पहिचान गर्नुका साथै यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका उपायहरू सुझाव दिने उद्देश्य राखेको छ जसका लागि निम्न अनुसन्धान प्रश्नहरूलाई अध्ययनको आधार मानिएको छ । पहिलो, प्रश्न आधारभूत शिक्षामा एकीकृत पाठ्यक्रमसम्बन्धी नीतिका प्रमुख प्रावधानहरू के–के रहेका छन्? दोस्रो, नेपालका आधारभूत विद्यालयहरूमा एकीकृत पाठ्यक्रमको व्यावहारिक कार्यान्वयन कसरी भइरहेको छ?
एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणात्मक बुझाइ
Beane (1997), Drake and Burns (2004) तथा Jacobs (1989) का अनुसार पाठ्यक्रम एकीकरणका प्रमुख चार दृष्टिकोणहरू निम्नानुसार छन्: विषयगत एकीकरण (Disciplinary Integration), बहुविषयक एकीकरण (Multidisciplinary Integration), अन्तरविषयक एकीकरण (Interdisciplinary Integration) र विषयगत सीमाभन्दा परको एकीकरण (Transdisciplinary Integration) । पाठ्यक्रमको विषयगत दृष्टिकोण (Disciplinary Approach) भनेको ज्ञान, अनुसन्धान तथा शैक्षिक गतिविधिलाई निश्चित विषय वा ज्ञानका क्षेत्रका आधारमा संरचना गर्ने पद्धति हो (Burke & Lehane, 2023)। यस दृष्टिकोणमा पाठ्यक्रमलाई छुट्टाछुट्टै विषय वा ज्ञानका क्षेत्रमा विभाजन गरिन्छ। यसले कुनै विशेष विषयमा विशेषज्ञता विकास गर्न तथा त्यस विषयको गहिरो बुझाइ हासिल गर्न सहयोग पुर्याउँछ। विषयगत दृष्टिकोणलाई विषयकेन्द्रित पाठ्यक्रम पद्धति (Subject-centered Curriculum Approach) पनि भनिन्छ (Drake & Reid, 2018)। अर्का तर्फ पाठ्यक्रमको एकीकरणमा ज्ञान, सीप तथा मनोवृत्तिलाई पाठ्यक्रममा विभिन्न तहमा एकीकृत गर्न सकिन्छ। यस्तो एकीकरण विषयगत वा विषयगत सीमाभन्दा बाहिरको हुन सक्छ।
बहुविषयक दृष्टिकोणमा विभिन्न विषयहरूको छुट्टाछुट्टै सीमा कायम रहन्छ। तर साझा विषय वा प्रसङ्गको अध्ययन गर्न विभिन्न विषयहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याइन्छ (Burke & Lehane, 2023)। यस दृष्टिकोणमा सिकाइ क्रियाकलापहरू सम्बन्धित विषयवस्तुबाट निर्देशित हुन्छन् र छनोट गरिएको साझा विषयको अन्वेषणमा सहयोग पुर्याउँछन्। अन्तरविषयक दृष्टिकोणमा साझा विषय वा प्रसङ्गको गहिरो अध्ययन गर्न विभिन्न विषयहरूलाई एकआपसमा जोडिन्छ र विषयहरूबीचका परम्परागत सीमाहरूलाई केही हदसम्म कम गरिन्छ (Burke & Lehane, 2023)। यस दृष्टिकोणमा परिवर्तन, सम्बन्ध तथा अन्तरक्रियाजस्ता बृहत् अवधारणाहरूलाई विभिन्न विषयसँग जोडेर अध्ययन गरिन्छ। यसबाट विभिन्न विषयबीचका समानता तथा भिन्नता पहिचान गर्न सकिन्छ। एउटा विषयमा सिकेका ज्ञान तथा सीपलाई अर्को विषयमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।
विषयगत सीमाभन्दा परको दृष्टिकोणले परम्परागत विषयगत सीमाभन्दा बाहिर गएर जटिल तथा समसामयिक समस्याहरू समाधान गर्न आवश्यक सबै प्रकारका ज्ञानलाई प्राथमिकता दिन्छ (Burke & Lehane, 2023; Fam et al., 2018)। यस दृष्टिकोणमा विद्यार्थीहरूले शैक्षिक परिवेशभित्र आफैँ समस्याहरू छनोट गरी सहकार्यात्मक रूपमा तिनको अन्वेषण गर्दछन्। सिकाइ क्रियाकलापमा निश्चित विषयको ज्ञान प्रयोग गरिए तापनि परम्परागत विषयगत संरचनाभन्दा बाहिरका ज्ञानलाई समेत समावेश गरिन्छ। आधुनिक समाजमा आवश्यक ज्ञान परम्परागत विषयगत सीमाभन्दा व्यापक रहेको तथ्यलाई यसले स्वीकार गर्दछ (Albright, 2016)।
एकीकृत पाठ्यक्रमबारे शिक्षकहरूसँग प्रतिबिम्बात्मक छलफल गर्दा सहभागीहरूले यसको अवधारणा पूर्ण रूपमा स्पष्ट नभएको स्वीकार गरेका छन्। सरकारले शैक्षिक सुधारको एउटा हिस्साका रूपमा पाठ्यक्रम एकीकरण सुरु गरेको कुरा उनीहरूले बुझेका भए तापनि यसको वास्तविक अर्थ र उद्देश्यबारे उनीहरूको बुझाइ सतही रहेको पाइयो। धेरै शिक्षकहरूले एकीकरण भन्नाले एउटै पाठ्यपुस्तकमा विभिन्न विषय समावेश गर्नु वा एउटै पाठमा विभिन्न विषयका केही अंशहरू पढाउनु मात्र हो भन्ने बुझेका छन्। तर यसको गहिरो उद्देश्य भनेको ज्ञान, सीप तथा मनोवृत्तिलाई वास्तविक जीवनका सन्दर्भमा अर्थपूर्ण रूपमा जोड्नु हो (Rijal, 2021)।
शिक्षकहरूको यस्तो अन्योल बुझ्न सकिने कुरा हो किनभने उनीहरूमध्ये अधिकांशले विषयकेन्द्रित पाठ्यक्रममा आधारित शिक्षण अनुभव प्राप्त गरेका छन्। विषयगत सीमाभन्दा बाहिर गएर साझा विषयवस्तु, परियोजनामा आधारित सिकाइ तथा अन्तरविषयक सम्बन्धमा जोड दिने एकीकृत दृष्टिकोण स्पष्ट मार्गदर्शनबिना अमूर्त र चुनौतीपूर्ण लाग्न सक्छ। अध्ययनहरूले धेरै शिक्षकहरूले एकीकरणको पछाडिको दर्शन बुझ्न कठिनाइ अनुभव गर्ने र त्यसैले परम्परागत शिक्षण विधिलाई नै ‘एकीकृत’ नाम दिएर प्रयोग गरिरहने देखाएका छन् (Koirala, 2021)। कतिपय शिक्षकहरूले सहकार्य, सिर्जनशीलता तथा आलोचनात्मक चिन्तनजस्ता एकीकृत सीपहरूको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने भन्ने विषयमा अन्योल व्यक्त गरेका छन्। यसको एउटा कारण विद्यमान मूल्याङ्कन अभ्यास अझै परीक्षाकेन्द्रित हुनु हो (Shrestha, 2020)।
यी अनुभवहरूको विश्लेषण गर्दा नेपालका शिक्षकहरू शैक्षिक परिवर्तनप्रति विरोधी नभई एकीकरणलाई व्यावहारिक रूपमा कसरी लागू गर्ने भन्ने विषयमा अनिश्चित रहेको स्पष्ट हुन्छ। उनीहरूलाई अभिमुखीकरण तथा स्रोतसाधन मात्र नभई निरन्तर पेसागत विकास र कक्षाकोठामा आधारित सहयोगको समेत आवश्यकता छ। यस्तो सहयोग उपलब्ध नभएमा शिक्षकहरूको अन्योलले नीतिगत परिकल्पना र कक्षाकोठाको वास्तविकताबीचको अन्तरलाई थप बढाउँछ। Rijal (2021) ले उल्लेख गरेअनुसार शिक्षकहरूले एकीकरणको अवधारणा तथा प्रक्रिया पूर्ण रूपमा नबुझेसम्म समग्र र बालकेन्द्रित सिकाइका उद्देश्य हासिल गर्न सकिँदैन।
एकीकृत पाठको योजना तथा निर्माण
नेपालको विद्यालय शिक्षाको आधारभूत तहमा कार्यान्वयनमा रहेको एकीकृत पाठ्यक्रमको पाठयोजना निर्माणसम्बन्धी नीतिगत व्यवस्था राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप (NCF) २०७६ तथा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले तयार गरेको आधारभूत तहको पाठ्यक्रम (कक्षा १–३) द्वारा निर्देशित छ। यी नीतिगत दस्ताबेजअनुसार आधारभूत तहका पाठहरूलाई छुट्टाछुट्टै विषयका रूपमा अध्यापन गर्नुको सट्टा विभिन्न विषयगत सम्बन्ध समेट्ने साझा विषयवस्तुका आधारमा व्यवस्थित गर्नुपर्छ। शिक्षकहरूले विभिन्न विषयबीचको ज्ञान, सीप तथा प्रवृत्ति र मूल्यलाई जोडेर त्यसलाई यथार्थतामा रुपान्तरण गर्न वा प्रयोग गर्न सक्ने गरी एकीकृत पाठ निर्माण गर्नुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसमा बालकेन्द्रित तथा क्रियाकलापमा आधारित सिकाइलाई प्राथमिकता दिइएको छ (CDC, 2019; MOEST, 2019)।
यस प्राठ्यक्रमले पाठहरूलाई विद्यार्थीको दैनिक जीवनका अनुभवसँग जोड्दै आलोचनात्मक चिन्तन, सहकार्य, सिर्जनशीलता तथा समस्या समाधान गर्ने सीप विकासमा जोड दिएको छ। शिक्षकहरूलाई पाठयोजना निर्माण गर्दा सहभागितामूलक शिक्षण विधि तथा निरन्तर मूल्याङ्कन प्रयोग गर्नसमेत प्रोत्साहित गरिएको छ। यसरी नीतिगत व्यवस्थाले नेपालका साना बालबालिकाका लागि प्राथमिक शिक्षालाई समग्र, सान्दर्भिक तथा अर्थपूर्ण बनाउन पाठ्यक्रम एकीकरणलाई महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिएको छ। तर अधिकांश सहभागी शिक्षकहरूले एकीकृत पाठको योजना तथा निर्माण गर्नु आफ्नो सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक भएको बताएका छन्। उनीहरूलाई विभिन्न विषयलाई एउटै विषयवस्तुमा कसरी जोड्ने भन्ने विषयमा अन्योल हुने गरेको छ। साथै, प्रत्येक विषयका महत्त्वपूर्ण विषयवस्तु छुट्न सक्ने चिन्ता पनि रहेको छ।
अध्ययनहरूले शिक्षकहरूलाई स्पष्ट मार्गदर्शन तथा व्यावहारिक उदाहरणको अभाव हुने गरेको र यसले पाठयोजना निर्माणलाई अन्योलपूर्ण तथा समय लाग्ने प्रक्रिया बनाएको देखाएका छन् (Koirala, 2021)। शिक्षकहरूले पाठलाई वास्तविक जीवनका परिस्थितिसँग जोड्नुपर्ने अवधारणा बुझेका भए तापनि कक्षाको समय तथा उपलब्ध स्रोतसाधनको सीमाभित्र रहेर अर्थपूर्ण क्रियाकलाप कसरी निर्माण गर्ने भन्ने विषयमा अनिश्चितता अनुभव गरेका छन् (Rijal, 2021)। परिणामस्वरूप धेरै शिक्षकहरूले आफ्नै एकीकृत पाठयोजना निर्माण गर्नुभन्दा पाठ्यपुस्तकमा बढी निर्भर रहने गरेका छन्। उनीहरूका प्रतिबिम्बले उचित तालिम, निरन्तर सहयोग तथा सहकार्यका अवसरबिना एकीकृत पाठको योजना तथा निर्माण गर्ने प्रक्रिया अधिकांश नेपाली शिक्षकका लागि चुनौतीपूर्ण र अस्पष्ट रहने देखाउँछ (Shrestha, 2020)।
एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा प्रयोग गरिएका शिक्षण सिकाइ क्रियाकलापहरू
एक जना शिक्षकले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै समूहकार्य, प्रश्नोत्तर, कथा वाचन तथा चित्र बनाउने वा गीत गाउनेजस्ता सिर्जनात्मक क्रियाकलाप प्रयोग गर्ने कुरा आफूहरूले प्रायः उल्लेख गर्ने भए तापनि वास्तविक कक्षाकोठामा भने शिक्षण अभ्यास प्रायः पाठ्यपुस्तक पढाउने र विद्यार्थीलाई दोहोर्याएर भन्न लगाउने विधिमा फर्किने गरेको बताए। यसको एउटा कारण शिक्षकहरूलाई विभिन्न विषय कसरी एकआपसमा जोड्ने भन्ने विषयमा पर्याप्त आत्मविश्वास नहुनु हो। त्यसैगरी, समूहकार्य व्यवस्थापन गर्नु पनि सधैँ सहज हुँदैन। एकीकृत पाठ्यक्रमले विभिन्न विषयबीच सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रोत्साहन गरे तापनि शिक्षण अभ्यास भने अझै छुट्टाछुट्टै विषयगत एकाइका रूपमा भइरहेको छ। शिक्षकले यस अवस्थालाई “बलियो गाँठो नपारी धागाहरू जोड्न खोजेजस्तै” भएको बताएका छन् (शिक्षकको प्रतिबिम्ब, २०२५)।
शिक्षकले बालकेन्द्रित सिकाइ वातावरण निर्माण गर्ने तीव्र इच्छा हुँदाहुँदै पनि व्यवहारमा बालबालिकाहरू प्रायः निष्क्रिय श्रोता र अनुकरणकर्ता भएर रहने गरेको थप बताए। शिक्षकहरू विद्यार्थीलाई बढी सक्रिय तथा आत्मनिर्भर बनाउन चाहन्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूले अत्यधिक निर्देशन दिने अवस्था सिर्जना हुन्छ। शिक्षककै शब्दमा, “विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न दिनुपर्ने ठाउँमा हामी उनीहरूको हात कस्सिएर समातिरहेका छौँ जस्तो लाग्छ” (शिक्षकको प्रतिबिम्ब, २०२५)।
अभिभावक तथा विद्यार्थीको प्रतिक्रिया
नेपालमा एकीकृत पाठ्यक्रमप्रति अभिभावक तथा विद्यार्थीहरूको प्रतिक्रिया मिश्रित रहेको पाइन्छ। धेरै अभिभावकलाई यस नयाँ शिक्षण पद्धतिको वास्तविक अर्थ स्पष्ट नभएकाले उनीहरू अन्योलमा पर्ने गरेका छन्। उनीहरूले विगतमा जस्तै आफ्ना बालबालिकाले अङ्ग्रेजी, गणित तथा विज्ञानजस्ता विषय छुट्टाछुट्टै रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने अपेक्षा राख्छन्।
यी विषयहरू एउटै पाठमा समावेश गरिएको देख्दा उनीहरूलाई यसले बालबालिकालाई भविष्यका परीक्षा तथा उच्च अध्ययनका लागि पर्याप्त रूपमा तयार पार्न नसक्ने हो कि भन्ने चिन्ता लाग्ने गरेको छ। केही अभिभावकले विषयहरूलाई “एउटै डालोमा मिसाएजस्तो” भएको भन्दै यसबाट प्राप्त हुने सिकाइ उपलब्धिप्रति शङ्का व्यक्त गर्ने गरेका छन्। तर पाठ्यक्रमको उद्देश्य बुझेका केही अभिभावकहरूले भने यसले बालबालिकाको सिकाइलाई सहज तथा व्यावहारिक बनाउन सक्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
कक्षा १–३ का विद्यार्थीहरूले एकीकृत पाठ्यक्रममा प्रयोग गरिने चित्र बनाउने, गीत गाउने, भूमिका अभिनय तथा कथा वाचनजस्ता क्रियाकलापहरू सामान्यतया रुचाउने गरेका छन्। यी विधिले केवल सुन्ने र दोहोर्याउने अभ्यासको तुलनामा उनीहरूलाई सिकाइमा बढी सहभागी बनाउँछन्। तथापि शिक्षकहरूले विभिन्न विषयवस्तुबीच स्पष्ट सम्बन्ध स्थापित गर्न नसक्दा बालबालिकाहरू कहिलेकाहीँ अन्योलमा पर्ने गरेका छन्। धेरै कक्षाकोठामा सिकाइ अझै पनि स्वतन्त्र रूपमा खोज तथा अन्वेषण गर्नुभन्दा शिक्षकको निर्देशन पछ्याउने प्रक्रियाजस्तो देखिन्छ। समग्रमा अभिभावक तथा विद्यार्थी दुवैमा यस शिक्षण पद्धतिप्रति रुचि देखिए तापनि यसको व्यावहारिक प्रभावकारिताबारे उनीहरू अझै पूर्ण रूपमा विश्वस्त हुन सकेका छैनन् (UNESCO, 2020; UNICEF, 2021)।
तालिम तथा पेसागत सहयोग
यस विषयमा छलफल गर्दा केही शिक्षकहरूले आफ्नो शैक्षिक अध्ययनका क्रममा एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणा तथा शिक्षण पद्धतिबारे कहिल्यै अध्ययन नगरेको अनुभव सुनाए। एक जना सहभागीले आफ्नो अनुभव यसरी व्यक्त गरे, “कहिल्यै स्वरसम्बन्धी ज्ञान नसिकेको व्यक्तिलाई नयाँ बाजा बजाउन लगाइएजस्तै भयो।” सधैँ छुट्टाछुट्टै विषय अध्ययन गर्दै आएका शिक्षकहरूका लागि ती विषयलाई अचानक एकआपसमा जोडेर शिक्षण गर्नुपर्ने अपेक्षा अपरिचित तथा चुनौतीपूर्ण लागेको थियो।
शिक्षकहरूले तालिमका अनुभवहरू पनि सीमित रहेको बताएका छन्। अधिकांश तालिम कार्यक्रम छोटो अवधि तथा नीतिगत विषयमा केन्द्रित थिए। ती तालिमले विभिन्न विषयलाई जोड्ने सम्बन्धमा सामान्य मार्गदर्शन मात्र प्रदान गरेका थिए। एक जना शिक्षकले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै भने, “स्पष्ट बाटो नदेखाई नक्सा दिएजस्तै भयो।” तालिममा प्रदान गरिएका उदाहरणहरू प्रायः कक्षाकोठाको वास्तविकतासँग मेल खाँदैनथे। त्यसैले तालिमको अनुभव “जमिनमै बसेर पौडी खेल्न सिकेजस्तै” भएको उनले बताए।
परिणामस्वरूप, नयाँ अभ्यास अपनाउने प्रयास हुँदाहुँदै पनि धेरै शिक्षकहरू पुरानै शिक्षण विधिमा फर्किएका छन्। उनीहरूले तालिम केही हदसम्म उपयोगी भए तापनि एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्न आवश्यक पूर्ण आत्मविश्वास तथा दक्षता विकास गर्न पर्याप्त नभएको अनुभव गरेका छन् (CDC, 2019)। यसका अतिरिक्त, सहभागीहरूले विद्यालय प्रशासन तथा स्थानीय शिक्षा निकायबाट पर्याप्त सहयोग प्राप्त नभएको विषय पनि उठाएका छन्। कहिलेकाहीँ हुने बैठक तथा परिपत्रहरूलाई कक्षाकोठाका निरन्तर आवश्यकतासँग तुलना गर्दा “सुक्खा खेतमा पानीका केही थोपा खसेजस्तै” भएको उनीहरूको अनुभव छ। शिक्षकहरूले मौखिक रूपमा प्रोत्साहन प्राप्त भए तापनि व्यावहारिक समाधान, मार्गदर्शन तथा परामर्श (Mentoring) विरलै उपलब्ध हुने गरेको बताएका छन् (CDC, 2019)।
शिक्षण सामग्री तथा कक्षाकोठाको व्यवस्थापन
नेपालमा एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयनका लागि तयार गरिएका पाठ्यपुस्तक, सिकाइ सामग्री तथा कक्षाकोठा व्यवस्थापनका अभ्यासहरू पूर्ण रूपमा पर्याप्त र उपयुक्त छैनन्। एकीकरणको अवधारणा समेटेर पाठ्यपुस्तक तयार गरिए तापनि धेरै अवस्थामा ती साना बालबालिकाले बोक्नुपर्ने गह्रौँ डालोजस्तै लाग्छन्। तिनमा प्रयोग गरिएको भाषा तथा क्रियाकलापहरू सधैँ कक्षा १–३ का विद्यार्थीका लागि सरल र सहज छैनन्।
चार्ट, कथा कार्ड तथा क्रियाकलाप सामग्रीका किटजस्ता सिकाइ सामग्रीहरू पनि विशेषगरी सामुदायिक विद्यालयहरूमा अत्यन्त सीमित छन्। शिक्षकहरूले आफ्नै प्रयासमा सामग्री निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था छ, जुन तालिम तथा स्रोतसाधनबिना कठिन हुन्छ। कक्षाकोठा व्यवस्थापन पनि अर्को चुनौती हो। धेरै कक्षाकोठाहरूमा विद्यार्थीको सङ्ख्या बढी छ र समूहकार्य तथा खेलमा आधारित सिकाइका लागि पर्याप्त ठाउँ उपलब्ध छैन। यस अवस्थालाई यसरी तुलना गर्न सकिन्छ हामीसँग भएका औजारहरू बीउजस्तै छन्, तर ती बीउ उम्रन आवश्यक माटो र पानी अझै पर्याप्त छैनन् (CDC, 2019; UNICEF, 2021)।
मूल्याङ्कनसम्बन्धी व्यवस्था तथा अभ्यास
एकीकृत पाठ्यक्रममा मूल्याङ्कन निरन्तर मूल्याङ्कन, परियोजना कार्य, कक्षागत क्रियाकलाप तथा बालबालिकाको समग्र प्रगतिको अवलोकनमार्फत गरिनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसको मुख्य जोड अन्तिम परीक्षामा मात्र नभई सिकाइ प्रक्रियामा हुनुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यो विगतको मूल्याङ्कन प्रणालीभन्दा फरक छ, जहाँ लिखित परीक्षा तथा घोकाइमा आधारित स्मरणशक्तिलाई मूल्याङ्कनका प्रमुख साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। तथापि वास्तविक अभ्यासमा यी व्यवस्थाहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। निरन्तर मूल्याङ्कनलाई रोप्दै नरोपी सिसीमा राखिएका बीउजस्तै छोडिएको छ। मार्गदर्शनमा परियोजना कार्य तथा अवलोकनको उल्लेख भए तापनि ती प्रायः नामका लागि मात्र गरिन्छन्। यसलाई जरासम्म नपुगी सतहमा मात्र रङ लगाउनुसँग तुलना गर्न सकिन्छ।
परम्परागत लिखित परीक्षामा अझै पनि बढी निर्भरता रहेको छ किनभने यसको व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुनुका साथै शिक्षकहरूका लागि बुझ्न र प्रयोग गर्न सहज हुन्छ। परिणामस्वरूप, बालबालिकाको सिकाइलाई उनीहरूले दैनिक जीवनमा के गर्न सक्छन् वा के बुझेका छन् भन्ने आधारमा भन्दा कागजमा के लेखेका छन् भन्ने आधारमा बढी मूल्याङ्कन गर्ने गरिएको छ (CDC, 2019)।
शिक्षकहरूको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो अवस्था पुरानै बाटोमा हिँडिरहँदा नयाँ पखेटा प्रयोग गरेर उड्न भनिएजस्तै लाग्छ। धेरै शिक्षकहरू नयाँ विधि प्रयोग गर्न चाहन्छन् तर तालिम तथा सहयोगको सीमितताका कारण ती विचारहरू दराजमा थन्क्याइएका औजारजस्तै प्रयोगविहीन रहने गरेका छन्। परिणामस्वरूप अपेक्षित बालकेन्द्रित मूल्याङ्कन कक्षाकोठासम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकेको छैन। विद्यार्थीहरू आफ्नै खोज तथा अन्वेषणबाट सिक्नुभन्दा शिक्षकको निर्देशनमा बढी निर्भर रहनुपर्ने अवस्था छ।
अवधारणाको स्थानीय सन्दर्भअनुकूलता
एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणा सैद्धान्तिक रूपमा अर्थपूर्ण देखिए तापनि स्थानीय परिवेशमा यसको उपयुक्तताबारे बहस हुने गरेको छ। विभिन्न विषयलाई आपसमा जोडेर सिकाइलाई व्यावहारिक बनाउनु यसको मुख्य उद्देश्य हो। यसलाई विभिन्न धागाहरू बुनेर एउटै कपडा तयार गर्नुसँग तुलना गर्न सकिन्छ।
पर्याप्त स्रोतसाधन तथा तालिमप्राप्त शिक्षक भएका धेरै सहरी विद्यालयहरूमा यसको कार्यान्वयन तुलनात्मक रूपमा सहज हुन सक्छ। तर ग्रामीण तथा दुर्गम विद्यालयहरूमा शिक्षण सामग्रीको अभाव, विद्यार्थीको बढी चाप भएका कक्षाकोठा तथा सीमित शिक्षक तालिमजस्ता चुनौतीका कारण यसको कार्यान्वयन कठिन हुन्छ। धेरै शिक्षकहरूले आफूहरू स्थानीय माटोमा अपरिचित बीउ रोप्न खोजिरहेको अनुभव व्यक्त गरेका छन्। उनीहरू पाठ्यक्रमलाई सफल बनाउन चाहन्छन्, तर त्यसका लागि आवश्यक अनुकूल वातावरण तथा सहयोग पर्याप्त छैन। अभिभावक तथा समुदायका सदस्यहरू पनि यस अवधारणाबारे सधैँ जानकार नहुने भएकाले यसको कार्यान्वयनमा आवश्यक सहयोग कमजोर हुने गरेको छ (CDC, 2019; UNESCO, 2020)।
पाठ्यक्रम कार्यान्वयनका चुनौतीहरू
नेपालमा एकीकृत पाठ्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनका क्रममा विभिन्न चुनौतीहरू देखिएका छन्। शिक्षकहरू पूर्ण रूपमा तयार हुनुअघि नै एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ। हाल यो पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गरिरहेका कतिपय शिक्षकहरूले आफ्नो शैक्षिक अध्ययन तथा शिक्षणशास्त्रसम्बन्धी पाठ्यक्रममा समेत एकीकृत पाठ्यक्रमको अवधारणा सुनेका थिएनन्।
शिक्षकहरूको यस्तो कमी पूरा गर्न पछि तालिम सञ्चालन गरिए तापनि कक्षाकोठामा आधारित शिक्षक तालिम व्यापक रूपमा विस्तार हुन सकेको छैन। धेरै शिक्षकहरू पूर्ण रूपमा तालिमप्राप्त छैनन्। उपलब्ध गराइने तालिम पनि छोटो अवधि तथा सामान्य प्रकृतिको हुने भएकाले व्यावहारिक कक्षागत विधिहरू स्पष्ट हुन सकेका छैनन्।
पाठ्यपुस्तक, क्रियाकलाप सामग्रीका किट, फ्ल्यास कार्ड तथा अन्य सिकाइ सामग्री सीमित छन्। कतिपय परिवेशमा कक्षाकोठामा विद्यार्थीको सङ्ख्या बढी हुने भएकाले बालकेन्द्रित क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न कठिनाइ हुने गरेको छ। निरन्तर मूल्याङ्कन तथा परियोजना कार्यजस्ता मूल्याङ्कन प्रक्रियाहरू मार्गदर्शनमा उल्लेख गरिए तापनि व्यावहारिक रूपमा तिनको प्रभावकारी प्रयोग हुन सकेको छैन। यी चुनौतीहरूलाई सुक्खा माटोमा बिरुवा हुर्काउन खोजेजस्तै अवस्थासँग तुलना गर्न सकिन्छ। बीउ त उपलब्ध गराइएको छ, तर त्यसलाई हुर्कन आवश्यक वातावरण छैन (CDC, 2019; UNICEF, 2021)।
शिक्षकहरूको दृष्टिकोणबाट हेर्दा एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्नु नक्साबिना घुमाउरो बाटोमा हिँड्नुसरह भएको छ। धेरै शिक्षकहरू विभिन्न विषयलाई जोडेर सिकाइलाई रुचिकर बनाउन चाहन्छन्, तर कक्षाकोठामा पुराना बानी तथा नियमित अभ्यासहरू नै हाबी हुने गरेका छन्। उदाहरणका लागि, कथा वाचन, समूहकार्य तथा चित्र बनाउने क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्ने प्रयास गरिए तापनि समय, स्थान तथा सहयोगको सीमितताका कारण ती क्रियाकलापमा एकपटकमा एक वा दुई जना विद्यार्थी मात्र सहभागी हुन सक्ने अवस्था हुन्छ। विद्यालय प्रशासन तथा स्थानीय निकायबाट प्राप्त हुने मार्गदर्शन न्यून छ। प्रायः परिपत्र वा छोटो बैठकमा मात्र सीमित हुने भएकाले शिक्षकहरूले आफ्ना चुनौतीहरू आफैँ सामना गर्नुपर्ने अवस्था छ। परिणामस्वरूप पाठ्यक्रमको कार्यान्वयन धेरै हदसम्म नाममा मात्र सीमित भएको छ। यसलाई आफ्नो स्वरूप कायम राख्न नसक्ने गरी खुकुलो सिलाइएको रङ्गीन कपडासँग तुलना गर्न सकिन्छ।
बालबालिकाहरू आफ्नै जिज्ञासा तथा खोजबाट सिक्नुभन्दा शिक्षकको निर्देशनमा बढी निर्भर रहेका छन्। यसले गर्दा परिकल्पना गरिएको समग्र तथा बालकेन्द्रित सिकाइ कक्षाकोठामा अपेक्षित रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन (CDC, 2019; UNESCO, 2020)। एकीकृत पाठ्यक्रमको योजना तथा कार्यान्वयन गर्न शिक्षकहरूको सक्षमता र क्षमता विकास गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। तर यसका लागि पर्याप्त पेसागत विकास कार्यक्रम आवश्यक पर्दछ (Aziz et al., 2023)। यस्ता कार्यक्रमको अभावमा शिक्षकहरूले पाठ्यक्रमसम्बन्धी क्रियाकलापको योजना तथा कार्यान्वयन गर्दा निराशा, अन्योल तथा कठिनाइ अनुभव गर्न सक्छन्। पाठ्यक्रम कार्यान्वयन प्रक्रियाका क्रममा शिक्षकलाई पर्याप्त सहयोग उपलब्ध गराउनु अर्को महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। परम्परागत विषयगत शिक्षणबाट एकीकृत शिक्षण पद्धतिमा रूपान्तरण हुँदै गर्दा शिक्षकहरूलाई निरन्तर सहयोग तथा पृष्ठपोषण आवश्यक पर्दछ (Drake & Reid, 2018)।
सहयोग तथा सहजीकरणको अभावले एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयनप्रति विरोध वा अनिच्छा सिर्जना गर्न सक्छ। योग्य तथा दक्ष शिक्षक प्रशिक्षक तयार पार्न शिक्षक शिक्षा कार्यक्रमहरूले आफ्नो पाठ्यक्रम तथा शिक्षण अभ्यासमा समेत पुनरावलोकन गर्न आवश्यक छ (Borg & Consult, 2023)। वास्तवमा नेपालमा एकीकृत पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्दा अधिकार बाँडफाँटप्रतिको प्रतिरोध, शिक्षण अभ्यासमा परिवर्तन, शिक्षकको सक्षमता विकास, आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने, विभिन्न विषयमा गहिरो ज्ञान हासिल गर्ने, शिक्षक शिक्षा प्रणालीलाई अनुकूल बनाउने, समय व्यवस्थापन, मूल्याङ्कनसम्बन्धी चुनौती समाधान तथा विषयवस्तु र शिक्षण सामग्री तयारीजस्ता समस्याहरू सामना गर्नुपरेको छ। नेपालका शैक्षिक संस्थाहरूमा एकीकृत पाठ्यक्रमको सफल कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्न यी चुनौतीहरूलाई गम्भीरतापूर्वक विचार गरी रणनीतिक योजना निर्माण गर्न आवश्यक छ।
शिक्षकबाट गरिएका अपेक्षाहरू
सामुदायिक विद्यालयहरूमा एकीकृत पाठ्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुधार गर्न शिक्षकहरूलाई थप तालिम तथा सहयोग प्रदान गर्नुपर्छ। तालिमहरू व्यावहारिक हुनुपर्छ र तिनमा वास्तविक कक्षाकोठाको अवस्थासँग मेल खाने उदाहरणहरू समावेश गरिनुपर्छ।
विषयवस्तुका प्रकृति अनुसारका स्थानीय स्रोतसाधन तथा क्रियाकलापमा आधारित शैक्षणिक सामग्रीहरु खोजी, सङ्कलन तथा निर्माणमा शिक्षकलाई सहायता उपलब्ध गराउनुपर्छ। समूहकार्य तथा खेलमा आधारित सिकाइ सञ्चालन गर्न मिल्ने गरी कक्षाकोठाको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। विद्यालय प्रशासन तथा स्थानीय शिक्षा निकायबाट नियमित मार्गदर्शन र अनुगमनको व्यवस्था गरिएमा शिक्षकहरूको आत्मविश्वास बढ्न सक्छ।
अभिभावक तथा समुदायलाई पनि एकीकृत पाठ्यक्रमबारे सचेत गराउनुपर्छ, ताकि उनीहरूले बालबालिकाको सिकाइमा सहयोग गर्न सकून्। समग्रमा शिक्षकलाई आवश्यक पेशागत सहयोग, स्रोतसाधन तथा अवधारणागत बुझाइलाई सुदृढ बनाउन सकिएमा एकीकृत पाठ्यक्रम उर्वर माटोमा रोपिएका बीउजस्तै प्रभावकारी बन्न सक्छ र बालबालिकालाई सक्रिय रूपमा सिक्ने तथा विकास हुने राम्रो अवसर प्रदान गर्न सक्छ।
निष्कर्ष तथा उपादेयता
यस अध्ययनले नेपालको एकीकृत पाठ्यक्रम नीतिले सिकाइलाई समग्र तथा बालकेन्द्रित बनाउने उद्देश्य राखे तापनि यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन कमजोर रहेको देखाएको छ। शिक्षक, अभिभावक तथा विद्यालयहरूले अवधारणागत अस्पष्टता, सीमित तालिम, शिक्षण सामग्रीको अभाव तथा परम्परागत परीक्षाकेन्द्रित मूल्याङ्कनजस्ता विभिन्न अवरोधहरू सामना गरिरहेका छन् (Poudel, 2021; UNESCO, 2022)।
शिक्षकहरू नयाँ पद्धति अपनाउन इच्छुक भए तापनि आफूहरू पर्याप्त रूपमा तयार तथा सहयोगप्राप्त नभएको अनुभव गर्छन्। परिणामस्वरूप अर्थपूर्ण तथा सक्षमतामा आधारित सिकाइको परिकल्पना पूर्ण रूपमा साकार हुन सकेको छैन। नीतिगत उद्देश्य र व्यावहारिक अभ्यासबीचको अन्तरलाई सावधानीपूर्वक सम्बोधन नगरेसम्म एकीकृत पाठ्यक्रम कक्षाकोठाभन्दा बढी नीतिगत दस्ताबेजमा मात्र सीमित रहने सम्भावना छ (Aryal, 2020)।
यस अनुसन्धानले वास्तविक शैक्षिक सुधारका लागि निरन्तर शिक्षक तालिम, कक्षाकोठाका लागि उपयुक्त शिक्षण सामग्री तथा विद्यालय नेतृत्व, अभिभावक र नीतिनिर्माताहरूको सक्रिय सहयोग आवश्यक रहेको देखाएको छ (Drake & Reid, 2018; Aziz et al., 2023)। छोटो अवधिको अभिमुखीकरणले मात्र पुराना शिक्षण अभ्यास परिवर्तन गर्न सक्दैन। त्यसका लागि शिक्षकलाई निरन्तर परामर्श, मार्गदर्शन तथा सहकार्यका अवसर आवश्यक पर्दछन्। मूल्याङ्कन प्रणालीलाई घोकाइमा आधारित परीक्षाबाट व्यावहारिक तथा परियोजनामा आधारित मूल्याङ्कनतर्फ रूपान्तरण गर्नुपर्छ। अभिभावकलाई नयाँ शिक्षण पद्धति बुझाउन जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
यी कदमहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिएमा एकीकृत पाठ्यक्रम उर्वर माटोजस्तै बन्न सक्छ, जहाँ बालबालिकाको सिर्जनशीलता, जिज्ञासा तथा समस्या समाधान गर्ने सीप अझ सशक्त रूपमा विकास हुन सक्छ (CDC, 2019; UNICEF, 2021)।
